وقتی شمع موتور هنگام باز شدن بیش از حد معمول مقاومت می‌کند، ادامه دادن کار با آچار و وارد کردن نیروی بیشتر همیشه راه‌حل درستی نیست. در چنین شرایطی احتمال آسیب دیدن پوسته شمع، رزوه سرسیلندر یا حتی شکستن شمع وجود دارد و هزینه تعمیر می‌تواند بسیار بیشتر از تعویض یک شمع باشد.
شناخت علت سفت شدن شمع خودرو به شما کمک می‌کند پیش از وارد کردن فشار، دلیل گیرکردن شمع را مشخص کنید و روش مناسبی برای باز کردن آن در نظر بگیرید.
چه عواملی باعث سفت شدن شمع خودرو می‌شوند؟
سفت شدن شمع معمولا نتیجه یک عامل واحد نیست و وضعیت رزوه، نحوه نصب، شرایط کاری موتور و مدت زمان باقی ماندن شمع در سرسیلندر همگی می‌توانند در آن نقش داشته باشند. در ادامه، مهم‌ترین دلایل را بررسی می‌کنیم:
سفت بستن شمع هنگام نصب
یکی از رایج‌ترین دلایل، اعمال گشتاور بیشتر از مقدار توصیه‌شده است. فشار بیش از حد می‌تواند باعث کش آمدن رزوه شمع، که به دنبال آن پوسته فلزی شمع را تغییر شکل دهد و باز کردن آن در سرویس بعدی را دشوار کند.
استفاده از مواد خورنده و اسیدی هنگام سرویس دوره ای شمع
استفاده از شوینده‌ها یا مواد شیمیایی خورنده مانند مایع جرم گیر، برای تمیز کردن جرم روی شمع و محل رزوه، می‌تواند به خوردگی سطوح فلزی منجر شود.
آسیب دیدن پوشش محافظ یا ایجاد خوردگی در رزوه شمع و محل نصب، اصطکاک میان دو سطح را افزایش می‌دهد و ممکن است شمع در زمان تعویض یا سرویس بعدی باعث زنگ زدگی، سفت شدن در محل خود شود.
کثیف بودن رزوه
وجود آلودگی، دوده یا رسوبات ناشی از نشت سیالات در محل رزوه باعث می‌شود شمع در زمان نصب و همچنین هنگام باز کردن، حرکت روانی نداشته باشد. در بسیاری از موارد، مشکلاتی مانند خرابی واشر درب سوپاپ یا رینگ پیستون که از عوامل اصلی علت روغن زدن شمع خودروهستند، باعث تجمع جرم چرب بین رزوه‌ها شده و در نهایت منجر به گیرکردن و سفت شدن شمع موتور می‌شوند.
عدم سرویس شمع به مدت طولانی
در موتورهایی که شمع مدت زیادی در محل خود باقی می‌ماند، رسوبات می‌توانند در اطراف بخش رزوه‌دار جمع شوند. این حالت باعث افزایش اصطکاک و گیرکردن شمع می‌شود و در زمان باز کردن، احتمال نیاز به نیروی بیشتری وجود دارد.
زنگ‌زدگی شمع
نفوذ رطوبت و آلودگی به علت مشکلات مکانیکی و ورود آب به محل چاهک قاب سوپاپ در محل قرارگیری شمع، مخصوصا در شرایط نامناسب آب‌بندی، می‌تواند به خوردگی رزوه یا قسمت فلزی شمع منجر شود. شناخت دقیق علل زنگ زدگی شمع خودرو نشان می‌دهد که در این وضعیت مقاومت مکانیکی افزایش یافته و باز کردن شمع با فشار ناگهانی ممکن است باعث بریدن یا آسیب شدید به رزوه شود.
نصب اشتباه یا کج بستن شمع
اگر شمع در ابتدای نصب به‌صورت نادرست یا به اصطلاح رزوه به رزوه بسته شده باشد، احتمال آسیب دیدن رزوه داخلی سرسیلندر وجود دارد. در چنین حالتی شمع ممکن است هنگام نصب یا باز کردن سفت شود.
انتخاب شمع نامناسب
شمع از نظر پایه بلند یا کوتاه بودن باید با موتور سازگار باشد. استفاده از شمعی با مشخصات نادرست تنها یک مسئله مربوط به عملکرد جرقه نیست؛ ابعاد نامناسب می‌تواند مشکلات جدی از جمله برخورد با پیستون و تغییر شکل دادن رزوه، ایجاد کند.
گرمای موتور و انبساط قطعات
فلزات در دمای بالا منبسط می‌شوند و باز کردن شمع روی موتور داغ می‌تواند خطر آسیب دیدن رزوه و بریدن شمع را افزایش دهد. توصیه می‌شود عملیات باز و بسته کردن شمع روی موتور سرد انجام شود تا احتمال آسیب مکانیکی کاهش یابد.
اقدامات پس از سفت شدن شمع خودرو
وقتی متوجه می‌شوید شمع به‌راحتی نمی‌چرخد، مهم‌ترین اقدام کنترل نیرو و جلوگیری از شکستن آن است. در این مرحله، عجله معمولا نتیجه مطلوبی ندارد:
متوقف کردن فشار اضافی
اگر شمع با نیروی معمولی باز نمی‌شود، تقه یا فشار ناگهانی وارد نکنید. شکستن پوسته شمع هنگام باز کردن می‌تواند بخش رزوه‌دار را داخل سرسیلندر باقی بگذارد و تعمیر را پیچیده‌تر کند.
استفاده از ابزار مناسب
برای باز کردن شمع باید از بکس مخصوص شمع با اندازه دقیق استفاده شود. که برای اکثر شمع خودروها از دو سایز بکس بلند 14 و 16 میلی‌متر استفاده می‌شود.
همچنین باید از دسته بکس و واسطه بلند یا کوتاه، با توجه به نوع طراحی موتور و استفاده نمود. استفاده از آچار جغجغه با توجه به مناسب نبودن موقعیت به کارگیری این ابزار و آسیب پذیری دنده داخلی آن در هنگام اعمال زیاد فشار ، توصیه نمی‌شود.
تمیز کردن اطراف شمع
پیش از ادامه کار، آلودگی‌های اطراف محل شمع را پاک کنید تا هنگام بیرون آوردن شمع یا جدا کردن قطعات، ذرات اضافی وارد محفظه احتراق نشوند.
چون ممکن است باعث خط افتادن بوش سیلندر و از آب بندی خارج شدن سوپاپ ها شود. این کار به‌خصوص زمانی اهمیت دارد که اطراف محل شمع گردوغبار یا رسوب جمع شده باشد.
استفاده از لوازم روانکاری
برای شمعی که گیر کرده است، مقدار کمی اسپری روان کننده یا روغن مانند: اسپری WD40 و روغن ترمز می‌تواند به کاهش اصطکاک ، حل و نرم شدن رسوبات موجود در محل رزوه کمک کند.
باز کردن با فشار یکنواخت
آچار مخصوص شمع باید کاملا روی قسمت شش‌گوش قرار بگیرد. حرکت آرام و یکنواخت، کنترل بیشتری ایجاد می‌کند و احتمال آسیب به شمع را کاهش می‌دهد.
اگر شمع پس از شروع حرکت همچنان بسیار سخت و با صدایی شبیه به جیغ یا قیز قیز کردن می‌چرخد، از ادامه دادن به باز کردن شمع خودداری کنید و این کار را به یک تکنسین حرفه ای واگذار کنید.
حرکت رفت و برگشتی برای شکستن رسوب
زمانی که شمع کمی حرکت می‌کند اما همچنان سفت است، بهتر است به‌جای تلاش برای باز کردن کامل، ابتدا آن را مقدار بسیار کمی در جهت باز شدن حرکت دهید. سپس در صورت امکان، حرکت بسیار کوتاهی در جهت بستن انجام دهید و دوباره به سمت باز شدن برگردید. این حرکت رفت‌وبرگشتی می‌تواند به جدا شدن رسوبات و کاهش چسبندگی رزوه کمک کند. مهم است که این کار با دامنه حرکت کم و بدون اعمال فشار شدید انجام شود.
حرارت دادن محل شمع
در مواردی که روش های قبلی جوابگو نبوده و احتمال می‌رود خوردگی یا چسبندگی رزوه عامل مشکل باشد، حرارت دادن کنترل‌شده اطراف محل نصب می‌تواند به آزاد شدن اتصال کمک کند.
هدف، گرم شدن کنترل‌شده ناحیه اطراف رزوه است، نه داغ کردن شدید خود شمع. این کار باید توسط فرد آشنا با تعمیر موتور و با رعایت فاصله مناسب از قطعات پلاستیکی، سیم‌ها، واشرها و مواد قابل اشتعال انجام شود،زیرا حرارت مستقیم و بیش از حد می‌تواند به اجزای اطراف آسیب بزند.
*هشدار: این روش برای انجین‌هایی با درب سوپاپ پلاستیکی به علت آتش سوزی و خسارت های جبران ناپذیر قابل اجرا نمی‌باشد.
بررسی وضعیت رزوه سر سیلندر
پس از خارج کردن شمع، احتمال خراب شدن جای شمع خودرو را بررسی کنید. اگر رزوه کثیف، خورده یا آسیب دیده باشد، نصب شمع جدید بدون برطرف کردن مشکل می‌تواند دوباره باعث گیرکردن شمع یا نشتی کمپرس موتور شود. در چنین شرایطی استفاده از ابزار مناسب برای پاک‌سازی و اصلاح رزوه اهمیت دارد.
اقدامات جلوگیری‌کننده از سفت شدن شمع خودرو
پیشگیری در این موضوع بیشتر به کیفیت نصب و رعایت مشخصات فنی مربوط می‌شود. یک نصب صحیح می‌تواند احتمال گیرکردن شمع در سرویس بعدی را کاهش دهد:
استفاده از ابزار و گشتاور استاندارد
سازندگان معتبر شمع مثل NGK همواره بر استفاده از آچار گشتاور تأکید دارند. علاوه بر این، کیفیت متریال آلیاژ رزوه نقش حیاتی دارد؛ یکی از مخرب‌ترین عوارض استفاده از شمع تقلبی استفاده از فلزات بی‌کیفیت و آبکاری ضعیف است که به‌سرعت در برابر حرارت بالا تغییر شکل داده و هنگام باز کردن، داخل سرسیلندر بریده یا هرز می‌شود.
سازندگان شمع مثل NGK نیز استفاده از آچار گشتاور را برای نصب دقیق توصیه می‌کنند.
نصب و خارج کردن شمع در حالت سرد
انجام سرویس در شرایط مناسب حرارتی، احتمال آسیب به رزوه را کاهش می‌دهد. همچنین هنگام شروع بستن، شمع باید به‌درستی در امتداد رزوه قرار بگیرد و بدون فشار غیرعادی وارد محل خود شود.
تمیز نگه داشتن محل نصب
پیش از بستن شمع جدید، محل نشیمن و رزوه باید بررسی و تمیز شود. وجود جرم در این قسمت می‌تواند مانع نشستن صحیح شمع شود و وضعیت گشتاور اعمال‌شده را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
رعایت نکات دستوری نصب سازنده شمع
نباید از مواد ضدگیرپاژ یا روان‌کننده روی رزوه مانند: گریس، برای نصب شمع استفاده کرد.
برای نمونه: شرکت NGK صراحتا استفاده از روان‌کننده و مواد ضدگیرپاژ روی رزوه شمع‌های خود را توصیه نمی‌کند، زیرا این مواد می‌توانند رابطه میان نیروی بستن و گشتاور واقعی را تغییر دهند.
سرویس یا تعویض شمع در زمان مناسب
باقی ماندن شمع در موتور برای مدت طولانی می‌تواند احتمال دشوار شدن باز کردن آن را افزایش دهد. بنابراین برای نگهداری خودرو، بهتر است وضعیت شمع در بازه حدود ۳۰ هزار کیلومتر بررسی شود.
همچنین، زمان تعویض شمع، به نوع ساخت آن بستگی دارد و نمی‌توان برای همه خودروها یک کیلومتر ثابت تعیین کرد، معمولا شمع‌های معمولی نیکلی حدود ۳۰ تا ۴۵ هزار کیلومتر، شمع‌های سوزنی پلاتینی حدود ۷۰ هزار کیلومتر و شمع‌های سوزنی ایریدیومی، بسته به طراحی، حدود ۶۰ تا ۱۲۰ هزار کیلومتر قابل استفاده هستند و پس گذشت کیلومتر تعیین شده باید تعویض گردند تا باعث ایجاد مشکل نشوند.
انتخاب شمع سازگار با خودرو
هنگام خرید، تنها تطبیق ظاهر یا اندازه آچار کافی نیست. قطر و طول رزوه، نوع نشیمن، محدوده حرارتی و مشخصات مورد نیاز موتور باید مورد توجه قرار گیرد. قبل از تعویض، بررسی مشخصات فنی و قیمت انواع شمع خودرو متناسب با مدل موتور اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شمع نامناسب ممکن است علاوه بر ایجاد مشکل در نصب، عملکرد موتور و حتی اجزای داخلی را تحت تأثیر قرار داده و باعث خسارت شود.
نتیجه‌گیری
علت سفت شدن شمع خودرو می‌تواند به سفت بستن شمع، آلودگی و رسوب رزوه، خوردگی، نصب نادرست، استفاده طولانی‌مدت یا انتخاب قطعه نامناسب مربوط باشد. برخورد صحیح با این مشکل یعنی ابتدا دلیل مقاومت مشخص شود و سپس با ابزار مناسب و نیروی کنترل‌شده برای باز کردن اقدام شود.
اگر شمع به شکل غیرعادی گیر کرده است، تلاش برای باز کردن آن با نیروی زیاد ممکن است به شکستگی شمع یا خراب شدن جای شمع خودرو منجر شود. در چنین شرایطی، روش صحیح سرویس اهمیت بیشتری از سرعت انجام کار دارد.
در صورتی که نیاز به راهنمایی دارید، کارشناسان یدکی تو آماده ارائه مشاوره تخصصی به شما هستند.
